Mevrouw Jansen mag niet uit bed

Inspectie wil verbod op vastbinden
- De Inspectie voor de Gezondheidszorg pleit in een gisteren gepresenteerd rapport voor afschaffing van de onrustband.
- Mensen worden ‘ voor hun eigen bestwil’ vastgebonden om te voorkomen dat ze vallen of dwalen.
- Twentse instellingen beloven het aantal fixaties te beperken.

ENSCHEDE – In afwachting van een totaalverbod op het vastbinden van onrustige dementerenden, psychiatrische patiënten en ver­standelijk gehandicapten trachtten instellingen in Twente het aantal ‘fixaties’ te beperken. Toch komt het nog veel voor dat mensen ‘voor eigen bestwil’ bijvoorbeeld in de nacht op bed worden vastge­bonden om te voorkomen dat ze vallen of dwalen, blijkt uit onder­zoek van deze krant. De inspectie wil een registratiesys­teem invoeren om alle vrijheidsbe­perkende maatregelen goed in beeld te hebben.

Het wachten is op de Wet Zorg en Dwang die bij de Tweede Kamer ligt. „Die wet is een ondersteuning voor de instellingen die al druk be­zig zijn met het terugdringen van vrijheidsbeperkingen. Voor de ach­terblijvers moet dit een prikkel zijn om aan de slag te gaan”, aldus de inspectie. Medewerkers binnen instellingen hebben te weinig weet van nieuwe ontwikkelingen of voelen zich niet voldoende ge­steund door het management. De inspectie wil dat meer wordt ge­zocht naar alternatieven.

„Een totaalverbod op vastbinden is slechts een kwestie van tijd. In teamverband zoeken we nu al voortdurend naar alternatieven”, zegt eerste specialist oudergenees­kunde R. Dingenouts van verpleeg­huis Bruggerbosch in Enschede. Werden vorig jaar nog dertig tot veertig mensen in de instelling ge­fixeerd, in 2010 was dat de helft.

Een jaar geleden werd vastgesteld dat ongeveer één op de tien bewo­ners van Nederlandse zorginstellin­gen dagelijks wordt vastgebonden aan een stoel, bed of rolstoel met behulp van een zogenoemde Zweedse band of een andere vorm van een onrustband. Deze band zit geheel rond de heupen en buik en wordt met een slot vastge­maakt.

Foto: Wouter Borre

 

Worstelen met een dilemma
Verpleeghuis Brugger­bosch in Enschede telt 203 dementeren­den. Negentien van hen gaan ’s avonds slapen, maar niet zonder vastge­bonden te zijn met een zogenaam­de onrustband. Een enkeling ligt ook overdag op bed met de band.

„ Als iemand bijvoorbeeld een epi­leptische aanval heeft gehad, is zo’n persoon de dagen daarna erg onrustig. Dan leggen we zo’n band aan om ongevallen te voor­komen”, zegt R. Dingenouts, spe­cialist oudergeneeskunde binnen de instelling. „ Als een patiënt vast­gebonden moet worden, om valin­cidenten te voorkomen of als er sprake is van ernstige agressie, is er altijd overleg met de familie. Vrijheidsbeperking onder dwang toepassen, ik heb dat zelf hier nooit gedaan. Daar zit ook een meldingsplicht op.”

Het lijkt op kiezen uit twee kwa­den. „Vastbinden komt voort van­uit de gedachte van een maakbare wereld: hoever ga je om iemand tegen zichzelf te beschermen? We zijn druk bezig om het aantal mensen dat noodgedwongen in zo’n band moet slapen te vermin­deren. We bedenken creatieve op­lossingen.”

Afgelopen jaar kwam in Bruggerbosch een duidelijke omslag ten aanzien van het vast­binden ofwel fixeren van patiën­ten. R. Dingenouts: „We praten er veel over. Bijvoorbeeld, een pa­tiënt met de ziekte van Parkinson heeft het risico om twintig keer per dag te vallen. Uiteindelijk valt hij hard en breekt hij zijn heup. De familie wil geen fixatie. Maar de verzorgende voelt zich verant­woordelijk voor de patiënt. Daar zit een dilemma. Na een heupfrac­tuur kan iemands mobiliteit ver­slechteren en neemt de kans op overlijden toe.”

Bruggerbosch maakt gebruik van het aanbod van nieuwe hulpmid­delen. Het hoefijzerkussen, dat de patiënt als het ware omsluit en die hem een comfortabel gevoel geeft, vermindert de behoefte bij de patiënt om uit bed te stappen aanzienlijk. Ook is er de belmat: mocht de patiënt toch uit bed stappen, dan gaat er een belletje bij de dienstdoende verzorgende.

Of de deken gevuld met kleine korreltjes die de patiënt ook om­sluit en een behaaglijk gevoel geeft. Allerlei vormen van techno­logische oplossingen helpen ook: een chip in de schoen bijvoor­beeld waardoor niet alle deuren meer opengaan en de verwarde patiënt niet kan weglopen.

Op de psychiatrische afdeling van het Medisch Spectrum Twente in Enschede wordt fixeren met een Zweedse band sporadisch ge­bruikt, meldt psychiater D.G. Bui­ten. „Dat is meer uitzondering dan regel en gebeurt zeker niet da­gelijks en ook niet wekelijks. We passen het toe bij patiënten die tij­delijk zo opgewonden zijn dat we fixeren voor hun eigen veiligheid en voor de veiligheid van de ver­pleging.”

In het ziekenhuis komt fixeren relatief meer voor, weet hij. „We hebben als beleid: fixeren niet toepassen, alleen als het strikt noodzakelijk is. Als het gebeurt, is dat voor de veiligheid van de pa­tiënten en dan vooral bij ernstig zieke of ernstig verwarde mensen. Je kunt dan bijvoorbeeld denken aan een 85-jarige vrouw, die bin­nen wordt gebracht met een acute heupfractuur en moet worden ge­opereerd.

Voor die tijd was ze al een beetje vergeetachtig. Na de operatie bestaat de kans dat ze ver­ward raakt. Dat kan een uur du­ren, maar ook twee dagen. Ook kan ze in een delirium raken, een acuut optredende verwardheid.

Omdat het risico bestaat dat ze uit bed probeert te gaan, kan in zo’n geval voor fixeren worden geko­zen, voor haar eigen veiligheid en omdat haar heup niet mag wor­den belast. Dat gebeurt ook bij pa­tiënten bij wie het gevaar bestaat dat ze aan het dolen slaan en er­gens over struikelen. De wet staat fixeren dan toe.”

MST is de afgelopen jaren actief bezig om het personeel bewust te maken over het onderwerp fixa­tie van patiënten. Zo verzorgden psychiatrisch verpleegkundigen een opleiding voor de andere ver­pleegkundigen, waar onderwer­pen aan bod kwamen als: waar­om fixeer je, hoe doe je dat en is het veilig?

Psychiater Buiten probeert fixeren van patiënten soms te voorkomen door het voorschrijven van medi­catie, bijvoorbeeld voor het behan­delen van een delirium. Ook advi­seert hij bij ernstig verwarde men­sen regelmatig medicatie vooraf­gaand aan een operatie. Verder is gekeken naar alternatieven voor vastbinden.

Verpleegkundigen spe­len daarin een belangrijke rol. Re­gelmatig kijken bij onrustige pa­tiënten en ze geruststellen is één van die alternatieven. Een andere maatregel is de bedhekken bij ver­warde mensen naar beneden doen, omdat ze er anders over­heen kunnen gaan en vallen.
 
En rommel op de grond, waar patiën­ten over kunnen struikelen, moet worden voorkomen. Realistisch stelt de psychiater: „Honderd pro­cent veilig is het nooit. Daarom maken we per patiënt een afwe­ging over zijn veiligheid. We kun­nen besluiten toch te fixeren, om­dat het in het belang van de pa­tiënt en zijn fysieke welzijn is. Het risico is dan te groot dat hij bijvoorbeeld het infuus eruit trekt of gaat dwalen terwijl hij net is geopereerd.”

In psychiatrisch ziekenhuis Hel­merzijde wordt erg weinig ge­bruik gemaakt van het vastbin­den van patiënten, zegt I. Colijn, psychiater ouderenafdeling. „ Lang geleden en ver voor mijn tijd werd het middel veel ge­bruikt. Nu proberen we vastbin­den helemaal niet te gebruiken, het in ieder geval tot het absolute minimum te beperken. Het komt erg weinig voor hier en alleen in gevallen dat er sprake is van ern­stige agressie en we het niet op een andere manier kunnen oplos­sen. Het wordt ingezet om een noodsituatie te overbruggen. Eerst gebruiken we andere me­thodes, zoals medicatie.”

A. Froma, manager dienst behan­delzaken en zorgondersteuning van de Twentse Zorgcentra, meldt dat de Zweedse band nog steeds wordt gebruikt voor men­sen met een verstandelijke handi­cap. „Bijvoorbeeld als het gevaar dreigt dat iemand uit bed kan val­len. Maar we zijn bezig de bed­den te vervangen voor lage exem­plaren waardoor het risico om te vallen en letsel op te lopen veel kleiner is en vastbinden niet meer nodig is.

Ook treffen we an­dere maatregelen zoals het plaat­sen van camera’s in de slaapka­mer of op de gang, zodat het per­soneel kan zien wanneer iemand uit bed stapt en aan het dwalen slaat. Bij sommige bewoners is het niet meer goed te achterha­len waarom ze eigenlijk worden vastgebonden. Dat is ooit door ie­mand besloten en kan misschien wel worden afgebouwd.”

„Bewoners die al heel lang ’s nachts worden gefixeerd met een Zweedse band zijn daar aan ge­wend geraakt en het geeft ze een veilig gevoel. Dat kun je ze ook op een ander manier proberen te geven. Bijvoorbeeld door middel van zogenaamde verzwaarde de­kens, waardoor ze zich toch lek­ker stevig ingepakt voelen. De op­lossingen zijn heel divers en ver­schillen per cliënt.”

De manager is blij met de eis van de Inspectie voor de Gezond­heidszorg om het gebruik van Zweedse banden terug te breng­en tot een minimum. „In instel­lingen is het soms moeilijk om vanuit een ideaal alle handen op elkaar te krijgen. Maar als de in­spectie dergelijke eisen stelt, moet iedereen wel in beweging komen.”

Bij de Twentse Zorgcentra wordt vanaf 2007 elk half jaar een me­ting gedaan hoeveel en welke vrij­heidsbeperkende maatregelen er zijn gebruikt. De eerste tijd was er een stijging te zien. „ Dat had te maken met bewustwording.

Medewerkers dachten meer na over wat er allemaal onder vrij­heidsbeperkende maatregelen valt. Dat is al het geval als je een bewoner drie minuten vasthoudt om hem daarna weer los te laten. Nu is er sprake van een daling van dergelijke maatregelen, maar nog niet spectaculair.”
Door: Gertia Bredewoud & Gerard Smink

‘ Er zijn instellingen die nog steeds te snel naar vrijheidsbeperkende maatregelen grijpen. Wij staan op het standpunt dat kwetsbare mensen in instellingen zo min mogelijk in hun vrijheid beperkt moeten worden en dat stringente vor­men van vrijheidsbeperkende maatregelen zo­als vastbinden eigenlijk onacceptabel zijn.’
Inspecteur- generaal voor de Gezondheidszorg Gerrit van der Wal

Bron: 'Worstelen met een dilemma' TC Tubantia 8/12/2010